Tymczasowe aresztowanie jest najdotkliwszym spośród środków zapobiegawczych. Instytucja ta polega na objęciu przez państwo absolutnej kontroli nad podejrzanym/oskarżonym, a reżim jej wykonywania swoją dolegliwością może wykraczać nawet poza standardowe ramy warunków odbywania kary pozbawienia wolności.

Tymczasowe aresztowanie nie jest środkiem, który ma być reakcją państwa na czyn popełniony i zawiniony przez oskarżonego – rolę tą spełnia kara. Jego stosowanie ma na celu zabezpieczenie prawidłowego toku sprawy karnej (aż do momentu rozpoczęcia wykonywania kary). Środek ten stosowany jest w świetle prawa wobec osoby niewinnej, a ingerencja państwa w jej prawa i wolności musi być oparty na proporcjonalności ryzyka stwarzanego przez oskarżonego względem trwającego postępowania. Areszt tymczasowy może nastąpić tylko na mocy postanowienia sądu – art. 250 § 1 Kodeksu Postępowania Karnego.

Tymczasowe aresztowanie jest zasądzane na trzy miesiące z możliwością przedłużenia na kolejne trzy miesiące przy jednoczesnej możliwości składania takich wniosków o przedłużenie aresztu w zasadzie w nieskończoność. Osoba podejrzana może w tym stanie przesiedzieć nawet do kilku lat.

Tymczasowe aresztowanie, jest dużo bardziej dotkliwe dla osadzonego, niż pobyt w więzieniu dla osób skazanych. Aresztowani nie mają prawa do przepustek w przeciwieństwie do skazanych, rozmowy telefoniczne są kontrolowane i wykonywane tylko na numery dozwolone. Korespondencja jest kontrolowana przez organ nadzorujący, co powoduje opóźnienia poczty. Limitowany czas wody ciepłej. Widzenia z osobami najbliższymi są uzależnione od zgody prokuratora.

Jedną z przesłanek zasądzenia tymczasowego aresztowania jest „duże prawdopodobieństwo” popełnienia czynu. Niestety sądy w Polsce w 90% zasądzają ten środek zapobiegawczy na wniosek prokuratora. W praktyce jest on nagminnie nadużywany. A decyzja o jego przedłużenie jest wydawana mechanicznie.

Przy takim podejściu sądów do aresztów tymczasowych, w gruncie rzeczy zanika domniemanie niewinności, co w aspekcie społecznym jest również bardzo krzywdzące dla podejrzanego, bo przecież każdy z nas zna stwierdzenie: „Siedzi, to na pewno jest winny”. A co jeżeli osoba podejrzana okaże się niewinna?

W audycji Radia TOK FM z 2019 roku eksperci z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, dr Piotr Kładoczny i Adam Klepczyński, omawiali problem nadużywania tymczasowego aresztowania w Polsce. W trakcie rozmowy przytoczono przypadek osoby, która spędziła 11 lat w areszcie tymczasowym, co stanowi najdłuższy znany okres takiej izolacji w kraju. Chociaż szczegóły tej sprawy nie zostały ujawnione, eksperci podkreślili, że tak długie stosowanie aresztu tymczasowego jest niezgodne z jego pierwotnym celem i stanowi poważne naruszenie praw człowieka.

Dr Kładoczny zwrócił uwagę, że tymczasowe aresztowanie powinno być środkiem zapobiegawczym stosowanym tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy istnieje realne zagrożenie dla postępowania karnego. Niestety, w praktyce często jest ono nadużywane, co prowadzi do sytuacji, w których osoby niewinne spędzają lata w izolacji, zanim zostaną uniewinnione.

Pełną rozmowę na ten temat można odsłuchać w podcaście TOK FM:
https://audycje.tokfm.pl/podcast/78053,11-lat-tyle-trwal-najdluzszy-areszt-tymczasowy-w-Polsce-O-problemie-tymczasowych-aresztowan

Polska w statystykach oraz przesłankach na temat tymczasowego aresztowania, wypada bardzo niekorzystnie na tle innych krajów Unii Europejskiej, Jest najbardziej restrykcyjnym krajem w UE.

Źródło: dane szacunkowe na podstawie informacji dostępnych na: Służba Więzienna: Statystyki, Demagog: Analiza tymczasowych aresztowań oraz Ministerstwo Sprawiedliwości: Spadek liczby tymczasowych aresztowań w 2024 roku.

Trendy i obserwacje:

• Spadek (2014–2016): liczba osób tymczasowo aresztowanych zmniejszyła się z 6 687 w 2014 roku do około 4 900 w 2016 roku;
• Wzrost (2016–2022): od 2016 roku obserwuje się systematyczny wzrost liczby tymczasowo aresztowanych, osiągając 8 453 osoby w 2022 roku;
• Stabilizacja (2023–2024): w latach 2023 i 2024 liczba osób tymczasowo aresztowanych utrzymuje się na podobnym poziomie, z niewielkim spadkiem do 8 255 w 2024 roku.

Uwięzienie w Polsce na tle Europy – w Polsce w 2023 roku wskaźnik uwięzienia wynosił 194 osoby na 100 000 mieszkańców, co plasuje Polskę wśród krajów o najwyższych wskaźnikach w Europie. Wskaźnik tymczasowego aresztowania: Polska odnotowała jeden z najniższych wskaźników tymczasowego aresztowania w Europie – około 11% osadzonych przebywało w areszcie tymczasowym.

Porównanie z wybranymi krajami europejskimi:

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Council of Europe Annual Penal Statistics 2023 (SPACE I).

Wnioski:

• Polska charakteryzuje się wysokim wskaźnikiem uwięzienia, ale stosunkowo niskim odsetkiem tymczasowo aresztowanych, co może wskazywać na efektywność systemu sądownictwa w zakresie szybkiego orzekania o winie lub niewinności;
• Holandia i Luksemburg mają niski ogólny wskaźnik uwięzienia, ale wysoki odsetek tymczasowo aresztowanych, co może sugerować dłuższe procedury sądowe lub inne czynniki wpływające na przedłużanie aresztu tymczasowego;
• Albania i Armenia wykazują zarówno wysoki wskaźnik uwięzienia, jak i wysoki odsetek tymczasowo aresztowanych, co może wskazywać na potrzebę reform w systemie wymiaru sprawiedliwości.

Bardzo ważne jest jak najszybsza zmiana przepisów, na bardziej liberalne i szczegółowe. ponieważ ten problem dotyczy każdego z nas.

Dlatego opisując ten problem, jako Fundacja, która zajmuje się także takimi sprawami (na przykład sprawa redaktora naczelnego portalu Czujny.pl Marka Majchera, przebywającego w areszcie tymczasowym od lipca 2024 roku), pragniemy zwrócić uwagę na projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczenia nadużywania tymczasowego aresztowania oraz ochrony praw obywatelskich, oznaczony jako druk sejmowy numer 935, który został złożony do Sejmu 5 grudnia 2024 roku przez grupę posłów Konfederacji. Następnie, 7 stycznia 2025 roku, projekt został doręczony jako druk sejmowy numer 935 i skierowany do pierwszego czytania na posiedzeniu Sejmu.

Zachęcamy także do aktywnego włączenia się do wyrażania swojego poparcia względem tego projektu, na przykład poprzez wywieranie wpływu na posłów, aby poparli ten projekt oraz zachęcamy do uczestnictwa w posiedzeniach komisji sejmowych, które pochylają się nad tym projektem.

Cały proces legislacyjny tego projektu można śledzić na stronie:
https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=935

Główne założenia projektu ograniczenia stosowania tymczasowego aresztowania:

• – projekt zakłada wprowadzenie zmian w przepisach, które mają na celu ograniczenie nadużywania tymczasowego aresztowania jako środka zapobiegawczego,
• – wprowadzenie alternatywnych środków zapobiegawczych (proponuje się wprowadzenie do katalogu środków zapobiegawczych nowych, mniej dotkliwych środków, które spełniają rolę zbliżoną do aresztu tymczasowego, ale są mniej restrykcyjne dla podejrzanych),
• – wzmocnienie ochrony praw obywatelskich (zmiany mają na celu lepszą ochronę praw obywatelskich osób podejrzanych, poprzez zapewnienie bardziej proporcjonalnych i sprawiedliwych środków zapobiegawczych,
• – projekt ten wpisuje się w szerszą debatę na temat reformy systemu wymiaru sprawiedliwości w Polsce, zwłaszcza w kontekście stosowania tymczasowego aresztowania.

Pełny tekst projektu oraz jego uzasadnienie dostępne są na stronie Sejmu:
https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/druk.xsp?nr=935

Materiał przygotowany przez: Justyna Pałka oraz Adam Kania.

ℹ️ Jeśli uważasz, że to co robimy ma sens, to możesz wspierać codzienne działania Fundacja Twoje VETO na kilka sposobów – szczegóły w menu WSPARCIE.