Zgodnie z art. 4 kodeksu postępowania karnego organy prowadzące postępowanie karne są obowiązane badać oraz uwzględniać okoliczności przemawiające zarówno na korzyść jak i niekorzyść oskarżonego.

Zasada obiektywizmu w procesie karnym jest definiowana również w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP – każdy ma prawo do rozpatrzenia sprawy przez bezstronny i niezawisły sąd.

Zasada obiektywizmu odnosi się przede wszystkim do organów prowadzących postępowanie karne, a nie wyłącznie do sądu.

Według zasady niezawisłości sędziowskiej, sąd winien posiadać swobodę podejmowania decyzji procesowych w granicach określonych przez Konstytucję i ustawy – art. 178 ust. 1 Konstytucji.

Przepisy k.p.k. określają dwie podstawy wyłączenia sędziego:

Iudex Inhabilis

Sędzia, który według tej zasady jest niezdatny do orzekania.

Zgodnie z art. 40 k.p.k. §  1:

Sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli:
1) sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio;
2) jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób;
3) jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli;
4) był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły;
5) brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze;
6) brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie;
7) brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone;
8) (uchylony);
9) brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw;
10) prowadził mediację.
§  2.  Powody wyłączenia trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli.
§  3.  Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego wnioskiem o wznowienie, zaskarżonego w trybie kasacji lub objętego skargą nadzwyczajną, nie może orzekać co do tego wniosku, kasacji lub skargi.

We wcześniejszym k.p.k. z 1969 r. sędzia, który wydał postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania w toku postępowania przygotowawczego nie mógł orzekać w tej samej sprawie na rozprawie.

W przypadku, gdyby sędzia orzekał w przypadku zaistnienia warunków z w/w art. 40 k.p.k. stanowi to bezwzględną przyczynę odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. i podstawę kasacyjną, a w razie uprawomocnienia się takiego wyroku postępowania karne podlega wznowieniu z urzędu.

Sędzia ma obowiązek wyłączenia się z urzędu, nie na wniosek strony. Udział sędziego podlegającego wyłączeniu może prowadzić do wadliwości postępowania i stanowić podstawę zaskarżenia orzeczenia.

Iudex Suspectus

Drugą podstawą wyłączenia jest to, że sędzia jest podejrzany o stronniczość.

Zgodnie z art. 41 k.p.k.:

Art. §  1.   Sędzia ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie.
§  2.  Wniosek o wyłączenie sędziego, zgłoszony na podstawie § 1 po rozpoczęciu przewodu sądowego, pozostawia się bez rozpoznania, chyba że przyczyna wyłączenia powstała lub stała się stronie wiadoma dopiero po rozpoczęciu przewodu.

Art. 41 § 1 częściowo został uznany za niezgodny z art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 marca 2020 r., sygn. akt P 22/19 (Dz.U.2020.413) z dniem 12 marca 2020 r.

Zgodnie z tym wyrokiem wymieniony wyżej przepis traci moc w zakresie, w jakim dopuszcza rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego z powodu wadliwości powołania sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, w skład której wchodzą sędziowie wybrani na podstawie art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz.U.2019.84).

Niewyłączenie się sędziego lub bezzasadne oddalenie wniosku o jego wyłączenie jest tak zwaną względną przyczyną odwoławczą – art. 438 pkt 3 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła mieć wpływ na treść orzeczenia.

✍️ Autor tekstu: mec. Sławomir Korbela.

ℹ️ Jeśli uważasz, że to co robimy ma sens, to możesz wspierać codzienne działania Fundacji Twoje VETO na kilka sposobów – szczegóły w menu WSPARCIE.