Czy tradycyjne odchudzanie ma jeszcze sens w erze leków na otyłość?

Jeszcze kilka lat temu rozmowa o odchudzaniu zaczynała się zwykle od jednego pytania: jaka dieta działa najlepiej? Dziś coraz częściej pada inne: po co się męczyć, skoro są już leki, które realnie zmniejszają apetyt i przyspieszają spadek masy ciała? To pytanie jest zrozumiałe, ale stawia sprawę zbyt prosto. Bo współczesna medycyna nie mówi: „dieta albo lek”. Mówi raczej: „najpierw trzeba zrozumieć, czym naprawdę jest otyłość, a dopiero potem dobrać leczenie”. (Pacjent)

Warto zacząć od uporządkowania pojęć. W języku potocznym słowo „Ozempic” stało się niemal synonimem zastrzyków na odchudzanie, ale medycznie to uproszczenie. Ozempic to lek z semaglutydem zarejestrowany w UE do leczenia dorosłych z cukrzycą typu 2. W leczeniu otyłości semaglutyd występuje przede wszystkim jako Wegovy. Poza nim ważne miejsce mają dziś także Mounjaro z tirzepatydem, Saxenda z liraglutydem, Mysimba z połączeniem naltreksonu i bupropionu oraz Xenical/orlistat. To właśnie te preparaty naprawdę tworzą dzisiejszy krajobraz farmakoterapii otyłości. (European Medicines Agency (EMA))

Sama otyłość nie jest „problemem z wyglądem”, lecz chorobą przewlekłą. U dorosłych najczęściej rozpoznaje się ją od wartości BMI 30 kg/m², choć coraz częściej podkreśla się też znaczenie rozmieszczenia tkanki tłuszczowej i powikłań metabolicznych. Z perspektywy biologii najprostszym mechanizmem jest długotrwale dodatni bilans energetyczny, czyli sytuacja, w której organizm przez długi czas otrzymuje więcej energii, niż zużywa. Ale to nie cała prawda. Na rozwój otyłości wpływają również genetyka, nawyki rodzinne, sen, stres, środowisko żywieniowe, mała aktywność fizyczna, zaburzenia emocjonalne, niektóre leki i część chorób hormonalnych. Innymi słowy: otyłość rzadko jest wyłącznie skutkiem „słabego charakteru”. (NICE)

I właśnie dlatego tradycyjne odchudzanie wciąż ma sens. Co więcej, ma sens nawet w epoce Wegovy i Mounjaro. Dlaczego? Bo żaden z najważniejszych leków stosowanych w leczeniu otyłości nie został opisany przez EMA jako zamiennik stylu życia. Wegovy, Mounjaro, Saxenda, Mysimba i Xenical są wskazane jako leczenie prowadzone razem z dietą o obniżonej kaloryczności oraz ze zwiększoną aktywnością fizyczną. To ważne rozróżnienie: lek może zmniejszyć głód, ułatwić kontrolę porcji i poprawić szanse na sukces, ale nie uczy automatycznie regularnych posiłków, snu, ruchu ani utrzymania efektu. (European Medicines Agency (EMA))

Trzeba jednak uczciwie powiedzieć coś jeszcze: leki rzeczywiście potrafią działać szybciej i mocniej niż sama dieta. W badaniu STEP 1 osoby otrzymujące semaglutyd 2,4 mg traciły średnio 14,9% masy ciała po 68 tygodniach, podczas gdy w grupie placebo było to 2,4%. W badaniu SURMOUNT-1 tirzepatyd zmniejszał masę ciała nawet o 20,9% po 72 tygodniach u osób z otyłością bez cukrzycy typu 2. Tych wyników nie da się lekceważyć. One tłumaczą, dlaczego farmakoterapia tak mocno zmieniła rozmowę o odchudzaniu. (PubMed)

Ale szybki efekt nie zawsze oznacza trwałe rozwiązanie. W przedłużeniu badania STEP 1 po odstawieniu semaglutydu uczestnicy odzyskali średnio 11,6 punktu procentowego utraconej masy ciała do 120. tygodnia. Podobny wniosek płynie z badań nad tirzepatydem: kontynuacja leczenia pomaga utrzymać i pogłębić redukcję, a przerwanie terapii sprzyja nawrotowi. To nie kompromitacja tych leków, tylko przypomnienie, że otyłość jest chorobą przewlekłą. A chorób przewlekłych zwykle nie „załatwia się” jedną szybką kuracją. (PubMed)

I tu dochodzimy do sedna: co ważniejsze — szybkie efekty czy dłuższy wysiłek? Z punktu widzenia Instagrama i kultury natychmiastowości odpowiedź wydaje się prosta: szybki efekt. Z punktu widzenia zdrowia — już nie. Bo figura bywa dziś społecznie ważna, czasem wręcz traktowana jak wizytówka człowieka, ale medycyna nie powinna zatrzymywać się na sylwetce. Najważniejsze są: spadek ryzyka cukrzycy typu 2, poprawa ciśnienia, lepszy sen, mniejsze dolegliwości stawowe, poprawa sprawności i utrzymanie efektu na lata. Dlatego długotrwała praca nad nawykami nadal ma ogromne znaczenie — nawet wtedy, gdy w leczeniu pomaga farmakologia. (Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej)

Zresztą skala problemu jest już widoczna nie tylko w gabinetach lekarskich, ale i w danych systemowych. W raporcie NFZ z 2024 roku wskazano, że wartość sprzedaży leków stosowanych w leczeniu otyłości wzrosła w Polsce z 18,7 mln zł w 2019 r. do 238,3 mln zł w 2023 r., czyli ponad dwunastokrotnie. Ten sam raport pokazuje też, że w 2023 r. refundacja leczenia chorób będących głównymi konsekwencjami otyłości wyniosła 6,6 mld zł, a sam NFZ szacuje, że około 3,8 mld zł tej kwoty można przypisać otyłości. To pokazuje jasno: nie rozmawiamy o modzie, tylko o wielkim problemie zdrowotnym i ekonomicznym. (ezdrowie.gov.pl)

Najbardziej niepokojące są jednak dane dotyczące dzieci. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej podało w 2025 roku, że w Polsce nadmierna masa ciała dotyczy 33% dzieci w wieku wczesnoszkolnym, a około 15% polskich ośmiolatków żyje z otyłością. UNICEF zwraca uwagę, że w Europie już co trzecie dziecko w wieku szkoły podstawowej ma nadwagę lub żyje z otyłością. Z kolei OECD podało, że w 2022 r. co piąty 15-latek w krajach OECD miał nadwagę lub otyłość; wśród chłopców było to 25%, a wśród dziewcząt 16%. To dane z ostatnich lat i trudno przejść obok nich obojętnie. (Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej)

W przypadku dzieci problem jest jeszcze bardziej delikatny, bo łatwo pomylić leczenie z zawstydzaniem. A przecież otyłość u dziecka nie oznacza „braku dyscypliny”, tylko sygnał, że zawiodło otoczenie: rytm dnia, jedzenie, ruch, sen, czas ekranowy, stres, wzorce rodzinne. Otyłość u dzieci jest chorobą wymagającą leczenia, a nie problemem estetycznym. NCEZ podkreśla z kolei, że w wieku rozwojowym kluczowe są wzorce wyniesione z domu i styl spędzania wolnego czasu. To ważna lekcja także dla dorosłych: leczenie otyłości trzeba odczarować i odsunąć od języka winy.

Czy więc zwykłe odchudzanie dietą ma jeszcze sens, skoro istnieją Ozempic, Wegovy i inne leki? Tak — ale nie jako samotna walka oparta wyłącznie na silnej woli. Sens ma wtedy, gdy rozumiemy, że zdrowe odżywianie, aktywność, sen i codzienne nawyki są fundamentem. Leki mogą ten fundament wzmocnić, czasem wręcz uratować pacjenta przed kolejnym niepowodzeniem, ale go nie zastępują. Z drugiej strony, także farmakoterapii nie wolno demonizować. Dla wielu osób to nie „droga na skróty”, tylko realna, medycznie uzasadniona pomoc. (European Medicines Agency (EMA))

Najuczciwsza odpowiedź brzmi więc tak: nie chodzi o wybór między lekiem a ciężką pracą. Chodzi o mądre leczenie choroby. Dla jednych punktem wyjścia będzie dobrze poprowadzona dieta i ruch. Dla innych — szczególnie przy dużej otyłości, chorobach towarzyszących albo wielokrotnych niepowodzeniach — konieczne będzie dołączenie farmakoterapii. Prawdziwym błędem nie jest ani korzystanie z leku, ani praca nad stylem życia. Prawdziwym błędem jest udawanie, że otyłość to tylko kwestia wyglądu albo charakteru.

Autor tekstu: Katarzyna Dutka.

ℹ️ Jeśli uważasz, że to co robimy ma sens, to możesz wspierać codzienne działania Fundacji Twoje VETO na kilka sposobów – szczegóły w menu WSPARCIE.